Hormoontherapie (HRT) bij overgangsklachten uitgelegd

Wat is HRT eigenlijk?

HRT vult de dalende oestrogeenproductie aan, vaak gecombineerd met progesteron (als je nog een baarmoeder hebt). Doel: vasomotorische klachten verlichten, botmassa behouden, en kwaliteit van leven verbeteren. HRT is géén “eeuwige jeugd”-therapie en verlengt ook niet je leven.

De huidige richtlijnen zijn duidelijk: voor vrouwen jonger dan 60 en minder dan 10 jaar na de menopauze wegen de voordelen op tegen de risico's, mits er geen contra-indicaties zijn.

Vormen: pleister, gel, pil, lokaal

HRT komt in verschillende toedieningsvormen, met verschillende veiligheids­profielen.

Systemische HRT

• Oestrogeen­pleister of gel op de huid — geen eerstedoorgangseffect in de lever, lagere trombose­risico. Vaak eerste keus.
• Oestrogeen­tablet — effectief maar iets hoger trombose­risico, vooral bij rokers en overgewicht.
• Progesteron (Utrogestan, bio-identiek) — capsule ’s avonds; beschermt baarmoederslijmvlies en helpt vaak bij slapen.
• Combinatie­pleisters — oestrogeen + progesteron in één.
• Tibolon — synthetisch, vooral bij postmenopauze.

Lokale HRT

• Vaginale oestrogeencrème, -tablet of -ring — voor droogheid, pijn bij seks en terugkerende blaasontstekingen. Minimaal systemisch effect, zeer veilig.
• DHEA-pessarium (Intrarosa) — alternatief voor vaginale oestrogenen.

Lokale HRT kan bij vrijwel iedereen (ook na borstkanker vaak veilig, in overleg met oncoloog). Systemische HRT vraagt om een afweging.

Bio-identiek versus synthetisch

“Bio-identieke” hormonen zijn chemisch identiek aan wat je lichaam zelf maakt. Utrogestan is een voorbeeld: bio-identiek progesteron. Bio-identiek is niet automatisch “natuurlijk” of risicoloos — ze worden ook in fabrieken geproduceerd.

Let op het verschil met compounded bio-identical hormones (BHRT) — op maat gemengde preparaten door sommige klinieken. Die zijn niet door het EMA of FDA gereguleerd, er is geen kwaliteitscontrole en vaak geen duidelijkheid over dosering. Reguliere HRT-middelen van de apotheek zijn te prefereren.

Voordelen: waar werkt HRT voor?

Sterk bewezen effecten:

• Opvliegers en nachtzweten — 70–90% reductie. Zie ook opvliegers-gids.
• Slaapkwaliteit — verbeteren, vooral door nachtzweten weg te halen en progesteron dat licht sedeert.
• Vaginale droogheid en pijn bij seks — lokale oestrogenen werken vaak al binnen 2 weken.
• Botdichtheid — HRT vertraagt of stopt botverlies. Zie ook osteoporose-preventie.
• Stemming en brainfog — matige tot duidelijke verbetering.
• Urogenitale klachten — terugkerende blaasontstekingen en droogheid.

Minder sterk of gemengd bewijs:

• Hart- en vaatziekten — bij start voor het 60e mogelijk preventief; starten na 60 juist verhoogd risico (timing hypothesis).
• Dementie­preventie — recente studies suggereren mogelijk voordeel bij vroeg starten, maar onvoldoende om als indicatie te gelden.

Jouw Banner Hier?

Risico's: wat de data écht zegt

Het beruchte WHI-onderzoek uit 2002 zaaide paniek — onterecht, want de meeste deelnemers waren boven de 60. Huidig inzicht, voor vrouwen die binnen 10 jaar na menopauze starten:

• Borstkanker: combinatie-HRT (E+P) geeft bescheiden extra risico na 5+ jaar gebruik — ongeveer 1 extra geval per 1000 vrouwen per jaar. Alleen oestrogeen (bij vrouwen zonder baarmoeder) geeft géén extra risico, mogelijk zelfs lager.
• Trombose: oestrogeen­tabletten verhogen het risico licht, vooral eerste jaar. Transdermale HRT (pleister, gel) heeft géén verhoogd trombose­risico.
• Beroerte: kleine stijging bij oestrogeen­tabletten, geen stijging bij transdermaal.
• Baarmoederkanker: oestrogeen alleen (zonder progesteron) verhoogt dit risico sterk bij vrouwen met baarmoeder. Daarom altijd progesteron erbij.

Context: roken verhoogt borstkanker­risico meer dan 5 jaar HRT. Dagelijks 2 glazen wijn idem. HRT is een medische keuze — géén beslissing tussen “veilig” en “gevaarlijk”.

Wanneer juist niet

Systemische HRT is doorgaans niet geschikt bij:

• (Doorgemaakte) hormoon­gevoelige borstkanker.
• Trombose of longembolie in voorgeschiedenis (tabletvorm).
• Onverklaard vaginaal bloedverlies.
• Actieve leverziekte.
• Onbehandelde hoge bloeddruk.

In deze gevallen zijn niet-hormonale alternatieven beschikbaar: SSRI/SNRI, gabapentine, clonidine of het nieuwere fezolinetant. En lokale vaginale HRT kan vaak nog wel — in overleg met specialist.

Starten, bijstellen en stoppen

Starten

Meestal lage dosering eerst, na 6–8 weken evalueren. Verwacht binnen 2–4 weken minder opvliegers; stemming en slaap volgen vaak binnen 8–12 weken. Doseringen worden op basis van klachten aangepast, niet op basis van bloedwaarden (die fluctueren te veel in de perimenopauze).

Bijstellen

• Te weinig effect? Dosering verhogen of van oraal naar transdermaal.
• Spotting eerste 3–6 maanden: meestal normaal. Aanhoudend of hevig: contact huisarts.
• Gespannen borsten eerste weken: vaak voorbijgaand.
• Migraine of hoofdpijn: wissel van tablet naar pleister/gel.

Hoelang?

Er is geen harde maximum­duur. Veel vrouwen gebruiken 5–10 jaar, sommige langer. Jaarlijks evalueren: werken klachten nog op? Hoe staat bot, borstonderzoek, bloeddruk? Stoppen: bij voorkeur geleidelijk afbouwen over enkele maanden.

Zo voer je het gesprek met je huisarts

• Vraag een dubbel consult — HRT bespreken in 10 minuten lukt niet.
• Breng je klachten­lijst (bij voorkeur een ingevulde MRS- of Greene-score) en je medicatie­lijst mee.
• Vraag specifiek naar transdermale HRT als trombose of overgewicht een overweging is.
• Vraag naar Utrogestan (bio-identiek progesteron) in plaats van oudere syntheten.
• Bij afwijzing zonder inhoudelijke argumentatie: vraag een second opinion of gebruik het NVOG/NHG-schrijfdocument als gespreksbasis.

Een goede menopauzecoach kan jou helpen dit gesprek voor te bereiden en de antwoorden samen te duiden. Zie alle menopauzecoaches in Nederland.

Jouw Banner Hier?

Jouw Banner Hier?