Osteoporose in en na de overgang: preventie en screening

Hoe botverlies werkt

Bot is levend weefsel — continu wordt oud bot afgebroken (door osteoclasten) en nieuw bot opgebouwd (door osteoblasten). Oestrogeen remt de afbraak. Als oestrogeen daalt:

• Gaat afbraak sneller dan opbouw — 1–2% bot per jaar in de eerste 5 jaar na menopauze.
• Wordt botstructuur poreuzer — meer breukrisico bij vallen.
• Hersteltijd van een microfractuur verlengt.

Na het 60e gaat het verlies langzamer door, maar het optellen tussen 50 en 80 levert gemiddeld 20–30% verlies op. Piek­botmassa — bereikt rond je 30e — is een buffer. Wie jong weinig bot opbouwde, heeft minder speling.

Wie loopt extra risico?

Hoger risico op osteoporose:

• Familie met heup- of wervelbreuken.
• Slank gebouw (BMI < 20).
• Roken, overmatig alcoholgebruik.
• Vervroegde menopauze (< 45 jaar).
• Eetstoornis in voorgeschiedenis.
• Langdurig corticosteroïdgebruik.
• Coeliakie, reuma, hyperthyreoïdie.
• Lactose-intolerantie of veganistisch zonder calciumvervanging.
• Weinig lichaams­beweging levenslang.

Let op: géén van deze factoren is garantie. Zelfs vrouwen zonder risico kunnen osteoporose ontwikkelen. Preventie is daarom universeel advies.

Screening en diagnostiek

DEXA-scan

Een DEXA-scan (Dual-Energy X-ray Absorptiometry) meet botdichtheid in heup en onderrug. Resultaat in T-score:

• T-score > -1: normaal.
• -1 tot -2,5: osteopenie (verminderde dichtheid).
• < -2,5: osteoporose.
• < -2,5 met eerdere fractuur: ernstige osteoporose.

Wanneer een DEXA?

• Alle vrouwen vanaf 65 jaar (standaardadvies).
• Eerder bij risicofactoren: bijvoorbeeld bij start van de overgang met risicoprofiel.
• Na eerste botbreuk van wervel, pols of heup (ook bij relatief licht trauma).
• Bij vervroegde menopauze.

Kosten: €80–150 bij een particulier centrum, vaak vergoed via verwijzing huisarts bij risico­indicatie. Vraag je huisarts gericht naar de FRAX-score (10-jaars fractuurrisico) als er onzekerheid is over de noodzaak.

Krachttraining: de hoeksteen

Bot wordt sterker door mechanische belasting. Twee vormen werken aantoonbaar:

• Zware krachttraining met vrije gewichten (deadlifts, squats) — bewezen effect op wervel- en heup­dichtheid.
• Impact­beweging — rennen, springen, touwtjespringen, Zumba-achtige klassen.

Minder effectief maar nuttig:

• Wandelen (op zich niet genoeg, wel basis­conditie).
• Yoga en pilates (balans, minder bot­stimulus).
• Zwemmen en fietsen — géén bot­stimulus, wel hart.

Doseringsadvies: minimaal 2× per week zware krachttraining, eventueel aangevuld met impact. Zie bewegen tijdens de overgang. Bij bestaande wervelfractuur: aangepaste training onder begeleiding van fysio of sport­arts.

Jouw Banner Hier?

Voeding en suppletie

Botten hebben bouwstenen nodig. De belangrijkste:

• Calcium: 1000–1200 mg/dag. Zuivel, sardines, tofu met calcium, amandelen, broccoli.
• Vitamine D: 20–25 µg/dag via suppletie (ook Vitamine D3) — oktober-april in Nederland vrijwel iedereen tekort zonder.
• Eiwit: 1,4–1,6 g/kg lichaamsgewicht per dag. Tekort = zwakker bot én spier.
• Magnesium: 320–400 mg/dag (groente, noten, volkoren).
• Vitamine K2: MK-7 vorm, 90–180 µg/dag — nuttig bij matige botdichtheid. Niet combineren met orale antistolling zonder overleg.

Calcium­supplementen zijn niet onschuldig: hoge doseringen zijn mogelijk gekoppeld aan verhoogd cardiovasculair risico. Liever uit voeding halen en laag doseren bij suppletie (500 mg/dag als nodig).

HRT en osteoporose

HRT stopt of vertraagt botverlies sterk, vergelijkbaar met specifieke botmedicatie. Bij vrouwen jonger dan 60 met ook andere overgangsklachten is HRT vaak de eerste keus — dubbel voordeel.

Na stoppen van HRT versnelt botverlies weer. Voor vrouwen die HRT om andere reden stoppen en hoog fractuur­risico houden: overstap op bisfosfonaten of denosumab overwegen.

Meer in onze gids hormoontherapie uitgelegd.

Medicatie: bisfosfonaten en opvolgers

Bij bevestigde osteoporose of hoog risico:

• Alendronaat / risedronaat (bisfosfonaten) — tablet wekelijks; vraagt om goede slikinstructie. Eerste keus bij postmenopauzale osteoporose.
• Zoledronaat — jaarlijks infuus. Handig voor wie tabletten niet verdraagt.
• Denosumab (Prolia) — 6-maandelijks injectie. Effectief, maar niet zomaar stoppen — bot­verlies kan dan versnellen.
• Romosozumab — bij ernstige osteoporose, bouwt bot op.
• Teriparatide — dagelijks injectie, specialistisch.

Jaarlijkse evaluatie is standaard — werking, bijwerkingen en bot­dichtheid worden opnieuw beoordeeld.

Valpreventie

80% van de osteoporotische fracturen ontstaat door een val. Voorkom vallen:

• Balanstraining (tai chi, yoga, eenvoudige evenwichts­oefeningen) — vermindert valrisico met 20–30%.
• Oogonderzoek jaarlijks vanaf je 60e.
• Medicatie­review: slaappillen en bloeddruk­medicatie verhogen val­risico.
• Huiskamer veilig: loszittende matten weg, goede verlichting, handgrepen bij trap.
• Vitamine D op peil — tekorten verzwakken spiercoördinatie.
• Stevig schoeisel, geen losse pantoffels.

Jouw Banner Hier?

Jouw Banner Hier?